Η Σφυριχτή Γλώσσα του Χωριού Αντιά στην Κάρυστο Ευβοίας

Η Σφυριχτή Γλώσσα του χωριού Αντιά είναι ένας, μοναδικός στην Ελλάδα, τρόπος επικοινωνίας.  Δεν πρόκειται για μια γλώσσα σε μορφή κωδικών, όπως τα σήματα Mors, αλλά για μια πλήρως ανεπτυγμένη γλώσσα, όπου ο σφυριχτής χρησιμοποιώντας τους τονισμούς και διαφορετικούς ήχους σφυρίγματος, προφέρει γράμματα, συλλαβές και λέξεις. Η

Η Σφυριχτή Γλώσσα του χωριού Αντιά εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2019. Με αφορμή το γεγονός αυτό ακολούθως παρουσιάζονται ορισμένες πληροφορίες για αυτήν.

Ο Αντιάς είναι ένα μικρό χωριό που βρίσκεται σε μια κοιλάδα ανάμεσα στις κορυφές Μηλιά και Αηδόνι του όρους Όχη στη νοτιοανατολική Εύβοια πριν από τον Κάβο Ντόρο και απέχει 37 χλμ. από την Κάρυστο. Στην απογραφή του 2011 είχε 59 μόνιμους κατοίκους, σε εκείνη του 1981 είχε 186, ενώ στην απογραφή του 1951, 280. Οι κάτοικοί του ασχολούνταν παραδοσιακά με την κτηνοτροφία, τη γεωργία, τη μελισσοκομία και το κυνήγι, κατά κύριο λόγο στο πλαίσιο μιας οικονομίας αυτοκατανάλωσης. Η άγονη γη και η μικρή παραγωγή τούς έκανε επινοητικούς και πεισματάρηδες. Πέρα από την κτηνοτροφία και τη γεωργία, παρήγαγαν προϊόντα από μαλλί που επεξεργάζονταν σε όλα τα στάδια και είχαν μια πολύ ανεπτυγμένη τεχνογνωσία για τη δημιουργία υφαντών. Κάθε νοικοκυρά είχε τον δικό της αργαλειό.  Το ίδιο το όνομα του χωριού προέρχεται από το «αντί», που είναι εξάρτημα του αργαλειού και του οποίου οι Αντιώτες ήταν άριστοι κατασκευαστές. Εκτός από την υφαντική, που πλέον έχει εκλείψει ως δραστηριότητα, όσοι ζουν στο χωριό συνεχίζουν μέχρι σήμερα να ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Η κυριότερη επινόηση των κατοίκων του χωριού ωστόσο σχετίζεται με τον ιδιαίτερο τρόπο επικοινωνίας που έχουν αναπτύξει και είναι μοναδικός στην Ελλάδα: τη Σφυριχτή Γλώσσα.  Όποιος ακούει τη Σφυριχτή για πρώτη φορά πιστεύει ότι πρόκειται για συνθηματική γλώσσα και φυσικά, δεν μπορεί να υποπτευθεί ότι πρόκειται για πλήρως ανεπτυγμένη γλώσσα, η οποία βασίζεται στην καθομιλουμένη.  Και όμως, στη Σφυριχτή Γλώσσα τους οι Αντιώτες αποδίδουν σχεδόν κάθε γράμμα και κάθε συλλαβή με διαφορετικό ήχο σφυρίγματος, τη σφυριά, όπως λέγεται. Η Σφυριχτή Γλώσσα διατηρεί ακόμα και τον τονισμό. Έτσι, λέξεις που στην καθομιλουμένη διαφέρουν μόνο στον τονισμό (π.χ. πότε-ποτέ) αποδίδονται και στη Σφυριχτή Γλώσσα με διαφορετικό τονισμό. Η Σφυριχτή Γλώσσα στα Αντιά έχει μία ακόμα ιδιαιτερότητα έναντι των άλλων γνωστών σφυριχτών γλωσσών διεθνώς, καθώς βασίζεται στην εκτεταμένη χρήση των φθόγγων του ελληνικού αλφάβητου. Οι Αντιώτες σφυριχτές δηλαδή, χρησιμοποιούν όλους τους φωνηεντικούς φθόγγους (α, ε, ο, ι, ου) και τους περισσότερους συμφωνικούς (γ, δ, ζ, θ, κ, λ, μ, ν, ξ, π, ρ, σ, τ, φ, ψ).

Σημαντικό είναι επίσης ότι τόσο οι άντρες, όσο και οι γυναίκες του χωριού μάθαιναν και συνεχίζουν να μαθαίνουν να επικοινωνούν με τον τρόπο αυτό, χωρίς καμία έμφυλη διάκριση στην εκμάθηση και τη χρήση της σφυριχτής γλώσσας.

Η Σφυριχτή Γλώσσα χρησιμοποιείται όταν η ομιλία δεν μπορεί να εκπληρώσει τον στόχο της επικοινωνίας, είτε επειδή η απόσταση μεταξύ των συνομιλητών είναι μεγάλη είτε επειδή είναι αναγκαία η εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας. Καθώς ο διαπεραστικός ήχος του σφυρίγματος μεταφέρει την πληροφορία έως και τέσσερα χιλιόμετρα μακριά, η επινόηση αυτής της γλώσσας συνδέεται με την προσαρμογή του ανθρώπου στις ιδιαίτερες περιβαλλοντικές, ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Η ορεινή περιοχή, στην οποία βρίσκεται το χωριό, η ανάγκη επικοινωνίας όταν δεν υπήρχαν τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας, ιδιαίτερα μεταξύ των βοσκών ή σε περίπτωση κινδύνου, αποτελούν παράγοντες που εξηγούν σε βάθος χρόνου το φαινόμενο της σφυριχτής γλώσσας.

Στις μέρες μας ωστόσο οι περισσότεροι από τους παράγοντες αυτούς έχουν εκλείψει.  Ο βασικός πρακτικός λόγος για τη χρήση της σφυριχτής γλώσσας, η επικοινωνία των ανθρώπων κυρίως κατά τις δραστηριότητες της αγροτικής ζωής, ουσιαστικά έχει περιοριστεί.  Η εσωτερική μετανάστευση, κυρίως αυτή των νέων, στα αστικά κέντρα είχε ως αποτέλεσμα να εξασθενίσει η μετάδοση στις νεότερες γενιές, με εμφανή τα αποτελέσματα στη διάδοση της σφυριχτής γλώσσας.  Οι κάτοικοι του χωριού Αντιά έχουν περιορίσει πλέον την επικοινωνία μέσω της σφυριχτής γλώσσας, αλλά εξακολουθούν να τη χρησιμοποιούν όποτε τους δίνεται η ευκαιρία, προκειμένου να γίνουν συμμέτοχοι και συνεχιστές ενός σημαντικού κεφαλαίου της πολιτιστικής παράδοσης του τόπου τους.

Λόγω όμως του ότι ο αριθμός των σφυριχτών ολοένα και λιγόστευε, μια μικρή ομάδα με πρωτεργάτη τον απόδημο Αντιώτη Παναγιώτη Τζαναβάρη, μετά από συντονισμένες προσπάθειες, ίδρυσαν τον Αύγουστο του 2010 τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αντιωτών με κύριο στόχο τη διάσωση και τη διάδοση της Σφυριχτής τους Γλώσσας. Στο πλαίσιο των δράσεων του συλλόγου, τον Αύγουστο του 2015 πραγματοποιήθηκαν 25 ωριαία μαθήματα, κατά τα οποία εκπαιδεύτηκαν από τον Παναγιώτη Τζαναβάρη 6 νέοι σφυριχτές ηλικίας 13-30 ετών, οι οποίοι διασφαλίζουν τη διάσωση αυτού του ιδιαίτερου τρόπου επικοινωνίας τουλάχιστον για τα επόμενα πενήντα χρόνια. Οι νέοι αυτοί σφυριχτές είναι κάτοικοι του χωριού και της ευρύτερης περιοχής.

Ως αποτέλεσμα και των προσπαθειών του Συλλόγου των Απανταχού Αντιωτών, την τελευταία δεκαετία το χωριό έχει γίνει πόλος έλξης ελληνικών και διεθνών μέσων ενημέρωσης, που κάνουν αφιερώματα στη Σφυριχτή Γλώσσα. Παρ’ όλα αυτά, και κυρίως εξαιτίας των τεχνολογικών εξελίξεων και της ερήμωσης του χωριού, οι κάτοικοι του χωριού και οι απανταχού Αντιώτες δεν σφυρίζουν τόσο συχνά. Η χρήση της σφυριχτής γλώσσας, παρότι συνυφασμένη με την καθημερινότητα και τη ζωή των κατοίκων του, κινδυνεύει να ατονήσει και να χαθεί.